حدیث پزشکی

 

حضرت امام صادق علیه السلام می فرمایند:

انک قد جعلت طبیب نفسک( و عرفت آیه الصحه) و یبین لک الداء و دللت علی الدواء

ای انسان تو طبیب خویشتن قرار داده ای( و نشانه سلامت به تو شناسانده شده است) و به دوای آن دردها هم راهنمایی شده ای.

لاخیر فی الحیاه الا مع الصحه.

اگر در زندگی سلامتی و تندرستی نباشد، خیر و برکتی در آن نخواهد بود

الصحه افضل النعم

سلامتی و تندرستی از برترین و بزرگترین نعمت ها است.

المعده بیت الداء و الحمیه راس کل دواء

معده خانه ی درد ها و بیماری ها  است و پرهیز کردن (پرخوری نکردن) سرآمد هر درمان است.

همایشها و سمینارها
آمار بازدید کنندگان
بازديدکنندگان اين صفحه: 1443
بازديدکنندگان امروز: 355
کل بازديدکنندگان: 485661
بازديدکنندگان آنلاين: 4
زمان بارگزاري صفحه: 0.4524 ثانيه
اهمیت انتقال و نهادینه کردن مفاهیم دینی

 

روانشناسی و اهمیت   انتقال  و نهادینه کردن مفاهیم دینی در  روح و جان کودکان و نوجوانان

مقدمه

و من احسن قولا ممن دعا الی الله

بیش از 32 درصد از جمعیت کشور را کودکان و نوجوانان بین 2 تا 18 ساله تشکیل می دهد این امر بیانگر اهمیت آگاهی از نیازمندی های اعتقادی، اخلاقی، روحی، جسمی، عاطفی، اجتماعی، تفریحی و آموزشی این مقاطع سنی می باشد.

«پاره ای (قسمت مهمی) از نیازهای اطلاعاتی افراد را نیازهای مذهبی و دینی تشکیل می دهند. این دسته از نیازها در اهداف نظام آموزش جایگاه ویژه ای داشته و در سلسله مراتب نیازهای مازلو از آن به عنوان نیازهای ایمنی و خود شکوفایی یاد می شود» و «ترقی و رشد شخصیت انسان به اندوختن دانش، عالم شدن، پیشرفت فن آوری و افزایش ثروت محدود نیست بلکه رشد ظرفیت های معنوی، ارتقاء روحی و  اخلاقی، اساس ترقی و تعالی است»  و این مهم، خود به خود حاصل نخواهد شد مگر این که نسل پیشین در مقابل نیاز های نسل کودک و نوجوان درک درستی داشته و در مقابل آن احساس مسئولیت داشته باشد.

 باید پذیرفت که در شرائط امروزی پرداختن به مسائل دینی و اعتقادی، نیازمند آگاهی و درایت بیشتری نسبت به گذشته می باشد. چرا که با ظهور فن آوری های نوین اطلاع رسانی و گسترش و نفوذ آن در زندگی ها و تلاش دشمنان دین در جهت کمرنگ نمودن اعتقادات مذهبی، دینی و اخلاقیات، و ترغیب به جامعه ای به اصطلاح مدرن ، تبلیغ مبانی دینی، اعتقادی و اخلاقی به آسانی، میسر نیست.

 

اهمیت توجه به کودکان و نوجوانان

حضور موثر و انکار ناپذیر دین در تاریخ زندگی بشر، شناخت دینی را به یکی از اصلی ترین سرچشمه های معرفت تبدیل کرده است و از طرفی هم دغدغه ی درونی و دل مشغولی دایمی همه ی دین داران واقعی این است که نسل جدید و آینده، جامعه ای مومن به ارزش ها و عامل به احکام باشند. شکل گیری شخصیت دینی به معنی برخورداری از ویژگی های خاص مطابق با معیارهای تعالیم دینی مرهون آموزش های مستقیم و غیر مستقیم در هریک از جنبه های معرفتی انسان ها است که از بستر خانواده با عملکرد مثبت والدین و امور تاثیر گذار آغاز و در مدرسه، دانشگاه و جامعه استمرار پیدا می کند.

بیان گهر بار حضرت رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله که فرمودند: «من تعلم فی شبابه کان بمنزله النقش فی الحجر» هر کس که در نوجوانی  دانشی را یاد بگیرد مانند حکاکی در سنگ است(یعنی ماندگاری نسبتا ثابتی دارد) و سخن بسیار بلند حضرت علی علیه السلام که فرمودند: «العلم فی الصغر کالنقش فی الحجر» یادگیری در دوران کودکی مانند حکاکی و نقش در سنگ است گویای استقرار مستمر علوم و مفاهیم دینی در اذهان پاک و روح منزه کودکان و نوجوانان است این همان احیا ی معارف و مفاهیم دینی است. از حضرت امام رضا علیه السلام سخن به این مضمون در دست داریم که فرمودند: خداوند بیامرزد کسی را که امر ما را احیا کند، یعنی تعالیم (علوم، دانش ها، محاسن اخلاقی و معارف) ما را انتشار دهد و به دیگران بیاموزد. چون هرگاه مردم زیبایی ها و عمق کلام ما را دریابند، از آموزه های ما پیروی خواهند کرد.« فان الناس لو علموا محاسن کلامنا لاتبعونا» در این راستا، اعتقاد و اعتنا به مفاهیم دینی، اصلی مهم و اساسی در ارائه ی این گونه مطالب به کودکان و نوجوانان به شمار می رود.

 

راه های دریافت مفاهیم دینی و پرورش نسل نو

بدیهی است کودکان و نوجوانان از دو راه مستقیم و غیر مستقیم مفاهیم دینی را در یافت می نمایند و بهترین شیوه برای تاثیر گذاری در فراگیران روش غیر مستقیم است چرا که این محیط را خود شان با علاقه و اختیار خویش انتخاب می کنند.

 

ویژگی های روانشناسانه ی دوران کودکی

وجود نیازها و امکانات ویژه در کودکان و نوجوانان و داشتن ذهنی شفاف و زود جذب، نگه دارنده با تاثیر پذیری عمیق، ماندگار و پردامنه، منقاد و آینده ساز، ولی کم تجربه، پاک و خالی الذهن بودن از رذایل و منکرات، شتاب کننده ی در کارهای خوب و خیر و دارای قلبی لطیف و آماده ی پذیرش هر بذری موجب می شود که به آنان توجه بیشتری گردد. به خاطر همین خصوصیات است که در هر برهه ای از زمان،  دشمنان با تاثیرِ مزمن، متوالی و مستمر بر این قشر، آینده ی ملتی را متحول می کردند.

درست است که کودکان دارای محدودیت تجربه، زبان و دقت تفکیک می باشند ( از نظر  فکری نمی توانند مدت زیادی تفکر نموده و یا در تفکیک سره از ناسره و حق از ناحق با مشکل مواجه هستند) و قدرت دریافت رویدادهای مختلف را در یک زمان ندارند و ممکن است درک درستی از مطلب را نداشته باشند ولیکن مطالب چه صحیح و چه باطل، در لایه های ذهن آنان نقش می بندد. لذا با توجه به این محدودیت ها، ویژگی های خاص و نیازهای کودکان در سنین مختلف می طلبد که بزرگسالانِ آگاه و دلسوز، هنرمندانه و مبتکرانه راه صحیح ورود و خروج در مسائل دینی را به طور درست و دقیق در اختیار این گروه قرار دهند تا علاوه بر عمیق کردن بینش نسبت به ماهیت انسان و ساختن خود ، جامعه را در نیل به کمال و سعادت رهنمون گردند.

نکته ای که در اینجا باید به آن اشاره کرد و مورد توجه روان شناسان نیز می باشد آن است که کودک، هنگام دیدن رفتارهای پدر و مادر و نزدیکان، خود را در آن محیط می گنجاند در این راستا اولیاء  باید ضمن فراهم کردن زمینه های اندیشیدن و شناخت پیرامون مفهوم متعالی رشد و کمال انسان و القای مفاهیم متعالی دین الهی و آسمانی اسلام و سبک زندگی بسیار متعادل و رشد دهنده ، به کودکان و نوجوانان، طوری عمل کنند که موجبات تجلّی فطرت و شخصیت همه جانبه ی کودکان و نوجوانان را فراهم آورده و در مسیر به فعلیت رساندن استعدادهای درونی و نهانی آنان کاملا موثر عمل نمایند. تا آنان با عمده ترین و بهترین شیوه های پرستش و عبادت خدا و رسیدن به خدا وند یکتای متعال آشنا شده و ثابت قدم باشند تا در نتیجه با لذت بردن از انجام فرائض به حضرت حق نزدیکتر گردند. چرا که مغزکودک با کمک حواس موجود در بدن، همچون دوربین عکاسی است که از هر چیزی که در برابر آن قرار می گیرد، عکس بر می دارد و از همه مهمتر حتی در دوران جنینی صدا ها را می شنود و در حد درک خود تجزیه و  تحلیل می نماید از این رو مستحب است وقتی طفل در رحم مادر قرار دارد وی را با آیات قرآن آشنا ساخته زمانی که متولد می شود در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه بخوانند، تا ندای الله اکبر و لا اله الا الله و یگانگی خدا از همان ابتدای تولد در جان و دل کودک نهادینه شده و او را با توحید آشناتر سازد و از دریای معارف طرفی ببندد و از مکائد و حیله های شیاطین در امان باشد.

با عنایت به این که تربیت شکل خاصی است که مربی با القای مفاهیم برای هدف های خاصی با اراده و عمد جهت هدایت اعمال و رفتار کودکان و نوجوانان برای تماس صحیح با جامعه، به روح انسان می دهد تا غرایز، قوا و تمایلات نفسانی آنان را تعدیل نموده، وجدان اخلاقی و تمایلات عالی شان را شکوفا کند، بنابر این پدران و مادران در سازندگی و تکون متعالی مغز کودکان و نوجوانان بسیار موثر می باشند.

 

اجر و پاداش خدمت به روح و روان

  ارزش کار پدران و مادران در صورتی که در جهت قرب الی الله بوده و رشد دهنده ی اعتقادات دینی در کودکان و نوجوانان باشد و شکوفا کننده ی وجدان اخلاقی  آنان باشد  بسیار زیاد است و خدمت گذاری به روح و عقل انسان ها با خدمت گذاری به بدن آنان به هیچ وجه قابل مقایسه نیست حضرت پیامبر صلی الله علیه و اله وسلم در رابطه ی با  ارزش خدمت کردن به بدن می فرمایند یا علی اگر یک نفر، گرسنه ای را سیر کند ثواب بنده آزادن کردن دارد اما در راستای خدمت به جان و هدایت حتی یک انسان روایت است که :

 

پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله وسلم خطاب به حضرت علىعليه السلام فرمود:لان یهدى اللّه بك رجلاً واحدًا خير لك ممّا طلعت عليه الشّمس.در صورتى كه خداوند يك نفر را به دست تو هدايت كند، بر آنچه آفتاب بر آن می تابد بهتر است.

بنا بر این انجام هر گونه تلاش و کوشش در راستای تکون متعالی در مسیر فطرت پاک کودکان و نوجوانان و القای اندیشه های دینی توسط پدران و مادران به آنان، هر گز دور از عنایات و توجهات باریتعالی نبوده و از سوی دیگر نیز آینده ی آنان را بیمه و مصون خواهد نمود که در این بین، القاء معارف، برمبنای داستان های واقعی و حقیقی قران کریم و معصومین علیهم السلام و نقش آن در زندگی نوجوانان و جوانان،  ثبات و ماندگاری خاصی دارند.

 

روانشناسی نهادینه کردن  و انتقال مفاهیم دینی در ذهن کودکان و نوجوانان و روش های آن

تعریف انتقال مفاهیم دینی :

به فعالیت هایی)که از طریق نقلِ آموزه های دینی( به شکوفایی فطرت الهی در کودکان و نوجوانان بیانجامد و زمینه ی آشنایی  و ارتباط و انس آنان با خدا را  فراهم آورد انتقال مفاهیم دینی اطلاق می شود،  تقویت نگاه زیبا شناختی به مفاهیم دینی و بهره گیری از قرآن و سیره ی نبوی و ائمه علیهم السلام جهت آموزش راه درست زندگی و تعمیق بصیرت دینی در خردسالان از جمله اهدافی است که در حوزه های شناختی، رفتاری و عاطفی در تربیت دینی کودک دنبال می کنیم .پس جهت تربیت دینی خرد سالان قرآن و سیره ی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله بهترین منابع بوده و همچنین خانواده و محیط نیز از عوامل موثر در تربیت دینی می باشد.

 

هدف از آموزش مفاهیم دینی:

هدف از این آموزش به کودکان و نوجوانان، رشد و شکوفا سازی فطرت پاک آنان می باشد. بیشتر انسان های موفق، کامیابی های خود را مدیون آموزش ها و تربیت های معلمان دلسوز خود می دانند و نیز افرادی  شکست ها ی زندگی خود را از برخورد بد و ناهنجاری های تربیتی مربیان نا صالح خویش به یادگار دارند.

امام سجاد علیه السلام می فرمایند: " اما حق کسانی که به شنیدن کلام تو نشسته اند، این است که بدانی خداوند تو را سرپرست و حافظ حقوق آنان قرار داده است و تکلیف تو آن است که آنان را به بیشترین بهره ی ممکن برسانی. همواره با متعلم به خوش رویی و نرمی رفتار کن این مسئولیت را به خوبی انجام ده و نیازهای معنوی آنان را برآورده ساز و در مورد آنان، خیر خواه و نصیحت گر باش".

 

 نهادینه کردن مفاهیم دینی در روان کودکان

عمق بخشیدن به مفاهیم دینی در کودکان و نوجوانان، آنان را از آسیب های اخلاقی و اجتماعی مصون می دارد. چرا که بسیاری از شرارت ها و ناهنجاری های افراد در بزرگسالی ناشی از عدم اهتمام در شکوفا کردن فطرت پاکشان در خردسالی است لذا درونی شدن ارزش های دینی باعث می شود آنان در برابر انحرافات مقاومت بیشتری داشته باشند.

 والدین و مربیان دلسوز باید آشنا ساختن و نهادینه کردن معارف دینی در کودکان و نوجوانان را از سنین کودکی شروع کنند زیرا فردا دیراست. و این امر را  باید با استفاده از روش شناسی  و بررسی شیوه های صحیح و درست به اجرا درآوند.

حضرت علی علیه السلام در این باره به امام حسن علیه السلام می فرمایند:«إنّما قلب الحدث کالارض الخالیه، ما ألقی فیها من شیئ قبلته» قلب نونهال مانند زمین خالی است که هرتخمی درآن افشانده شود می پذیرد.

امام صادق علیه السلام درباره ی ضرورت و اهمیت القاء و آموزش مفاهیم دینی در کودکان و نوجوانان می فرمایند: «بادروا أولادکم بالحدیث قبل أن یسبقکم إلیهم المرجئه»هرچه زودتر احادیث و معارف اسلامی از جمله اسرار ، آثار و احکام نماز را به فرزندان(کودکان و نوجوانان)خود بیاموزید و در انجام این و ظیفه ی تربيتى، تسریع نمایید پیش از آنکه افرادی (مخالفین گمراه) با آموزش های انحرافی بر شما سبقت گیرند و سخنان  نادرست خویش را در ضمیر پاک آنان جا بدهند و گمرا هشان سازند.»

 

ضرورت داشتن روش

روش شناسی و شناسایی بهترین شیوه ها ی نهادینه کردن مفاهیم دینی در جان کودکان و نوجوانان جایگاه ویژه ای دارد.

حضرت علی علیه السلام به مردم سفارش کرده و فرمایند:

«ایها الناس من سلک الطریق الواضح ورد الماء و من خالف وقع فی التیه. ای مردم آن کس که راه آشکار را بپیماید به آب درآید و آن کس که راه بیراهه را در پیش گیرد، در بیابان بی نشان می افتد».

امام صادق علیه السلام در اهمیت داشتن روش فرمودند:

«العامل علی غیربصیره کالسائرعلی غیر طریق فلا تزیده سرعه السیر الا بعدا» عمل کننده ی بی بصیرت مانند ره نوردی است که به بیراهه می رود. سرعت حرکت او را به هدف نمی رساند جز آنکه دورش سازد.

 

روش های روانشناختی موثر در اتنقال و نهادینه کردن مفاهیم دینی در کودکان و نوجوانان

روش تشویق

یکی از روش های بسیار مؤثر در نهادینه کردن آموزه های دینی در کودکان و نوجوانان استفاده بردن از روش تشویق می باشد. تشویق یک شیوه ی مناسب در ایجاد انگیزش به سوی کارهای  مثبت می باشد. تشویق در روح کودک و نوجوان ایجاد انگیزه کرده و آنان را به انجام اعمال نیک تحریک و ترغیب می کند.

 حضرت علی علیه السلام درباره ی نقش پاداش وکیفرالهی در رشدوتعالی انسان ها، می فرمایند: "ان الله سبحانه وضع الثواب علی طاعته، والعقاب علی معصیته ذیاده لعباده عن نقمته و حیاشه لهم الی جنته." خدای سبحان پاداش را بر طاعت و کیفر را برمعصیت خود قرار داده است تا بندگانش را از عذاب خویش باز دارد و به سوی بهشت روانه سازد.

باید کودکانی را که کارهای مورد انتظار را به احسن وجه انجام می دهند  تشویق کرد یعنی پاسخ مثبت در برابر رفتار مطلوب کودک (متربی) داشت مانند: ابراز مهرورزی به او، شخصیت دادن و شروع ارتباط شایسته با کلمات محترمانه که ائمه ی معصومین علیهم السلام با واژه هایی همانند: یا بنی (فرزند عزیزم)، بنفسی انت (قربانت بشم)، بضعه منی (پاره ای از تنم)، ثمره فوادی (میوه ی دلم)، قره عینی (نور چشمم)،، ریحانتی(گل من)، ضیاء قلبی (نور دلم) و...، و نیز واگذاری مسئولیت مناسب بالاتر که مورد علاقه ی اوست به وی، دادن پاداش مورد  توجه و علاقه ی او به کودک می باشد. اما نقطه ی مقابل تشویق، تنبیه است که مقصود از آن، دادن پاسخ منفی در برابر رفتار نامطلوب متربی مانند: نگاه سرد، روی برگرداندن و بی اعتنایی موقتی، تغییر چهره  و ترش رویی ، محروم ساختن به مدت کوتاه ، ترساندن، توبیخ  و جریمه کردن است.

برای ترغیب کودکان و نوجوانان به امور دینی، بهتراست اصلی ترین روش، تشویق باشد،  زیرا اسلام بر سهولت، محبت و ملاطفت تأکید دارد.

 پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله  معاذ ابن جبل را که به عنوان حاکم و برای هدایت، رهبری و راهنمائی به یمن می فرستادند به او فرمودند:« یا معاذ یسر و لا تعسر، بشر و لا تنفر و صل بهم صلوة اضعفهم»؛ آسان بگیر و برمردم سخت نگیر، مژده بده و تنفر ایجاد نکن و نماز را به مقدار ضعیف ترین آن ها بخوان (اساس کارت تبشیر،  مژده و ترغیب باشد، کاری کن که مردم مزایای اسلام را درک کنند ) این دستور در  رابطه ی با کودکان اولاتر و شایسته تر است.

از طریق تشویق می توان انگیزه و میل فطری او را به مهر و محبت و قدردانی تأمین کرده و اعتماد او را جلب نمود. البته در صورتی که تشویق مؤثر واقع نشود و خطا و تخلفی از سوی متربی صورت گیرد به منظور آگاهی دادن به او و جلوگیری از اهمال کاری و سستی می توان ابتدا به انذار و سپس به تنبیه روی آورد و منظور از تنبیه در این جا تنبیه بدنی نیست، بلکه در درجه ی اول استفاده از روش هایی است که کودک را از انجام ندادن کارهای مطلوب ناخشنود کند. بی توجهی، قهر کوتاه مدت، سرزنش، محروم سازی و  امثال آن از شیوه های تنبیهی هستند که جنبه ی انسانی داشته و برای تنبیه، بهتراست از آن ها استفاده شود، نه تنبیه بدنی." تشویق ، باعث می شود کودک یا نوجوان از کار خودش احساس لذت و رضایت کند. نتیجه ی این امر، مضاعف شدن تکرار عمل است. تشویق، موجب پیدایش نشاط و رفع کسالت در فرد می گردد به شرطی که علاوه بر تحسین عمل نیک کودک و نوجوان، خود آن ها را نیز  تحسین کرد، اما در تنبیه فقط کار کودک و نوجوان را  زشت شمرد نه خود آن ها را. وتشویق باید به جا، به موقع، به اندازه، معقول و متناسب با نوع رفتار کودک و نوجوان باشد و به هیچ وجه از حد تجاوز نکند، تا موجب غرور و تباهی آنان نگردد و روحیه ی شخص در انتخاب شکل آن، یعنی زبانی، رفتاری، مالی، معنوی و جز این ها ملاحظه گردد تا  باعث ترغیب کودکان دیگر گردد، نه دلسردی آنان. و موقعی که کودک تشویق می شود باید علت آن برایش گفته شود و کودک خود را مستحق آن ببیند و آن را در درون تأیید کند.

و....

دکتر محمد حسن حاجی رحیمیان طسوجی

 

 

. سوره ی مبارکه ی فصلت آیه ی شریفه ی 33

. مرکز آمار ایران1385 .www.amar.org.ir

. قربانی، ولی، 1380، بررسی نیازهای اطلاعاتی دانش آموزان دبیرستانی شهر مشهد و ارزیابی توانایی مجموعه کتابخانه ها در بر آوردن این نیازها، کتابداری و اطلاع رسانی ، ص31

. آزاد، اسد الله، 1377، نقش شعر ، داستان و افسانه های عامیانه در تکوین شخصیت کودکان و نوجوانان ، کتابداری و اطلاع رسانی ص107

. عرب باغی ، حسین ، دعایم الاسلام، آفتاب، ج1 ، ص83،  بی تا

. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء بیروت، ج1، ص224،

.اگر مردم زیبایی های سخنان ما را بشناسند ، از ما پیروی خواهند کرد) علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء بیروت ،ج٢،ص٣ ومجلات > عقيدتی، فرهنگی، اجتماعی> پاسدار اسلام > اسفند 1386 و فروردین 1387، شماره 315 و 316). و  شیخ صدوق ، عیون اخبار الرضا ، ج1، ص275، ح69، باب28.

. اَلْعِلْمُ في‌الصِّغَر كالنَّقْشِ في‌الحَجَر/ یادگیری و تعلم در کودکی مانند نقش و حک کردن روی سنگ است.(کراجکی، ابوالفتح، کنزالفوائد، انتشارات دارالذخائر، قم، ج1، ص319)

. عَلَيْك بِالاَحداثِ، فَاِنَّهُم اَسْرَعُ اِلي كُلِّ خَيرٍ/ نوجوانان را دریابید که آن ها  به هر خیر و نیکی  پیشی گیرنده هستند. (کلینی،محمد بن یعقوب ، اصول کافی،دار الکتب الاسلامیه ، تهران ،1365، ج3 ص21)

. اُوصيكُم بِالشبّانِ خَيراً فَاِنَّهُم اَرِقُّ اَفْئدَةً. / شما را سفارش می کنم که با نوجوانان  به نیکی و خوبی رفتار کنید که آنان دلی رقیق و لطیف دارند. (قمی، حاج شیخ عباس، سفينة البحار، ج2، ص176)

. امام علی علیه السلام  در سفارش های خود به امام حسن علیه السلام می فرمایند : قلب و دل نوجوان چونان زمین کاشته نشده، آماده ی پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود . پس در تربیت تو شتاب کردم.

.محدث نوری، میرزا حسین، 1408 ، مستدرک الوسائل ، موسسه آل البیت، ج15، ص137

. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار،موسسه دارالوفاء بیروت، ج32، ص447

.ایمانی، ۱۳۸۸: ص۳۴kanoonnews.ir/NSite/FullStory ,

.حرانی، ابومحمد، 1384، تحف العقول ،انتشارات آل علی، ص456

. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، 1386، انتشارات الهادی، نامه ۳۱

.کلینی، محمدبن یعقوب، اصول کافی، دار الکتب الاسلامیه، 1365، ج 6 ، ص۴۷

. نهج البلاغه، ترجمه: محمد دشتی، 1386، انتشارات الهادی، کلام ۶۰۲۰۱

.حرانی، ابو محمد،1382، تحف العقول، ترجمه: صادق حسن زاده، انتشارات آل علی علیه السلام، ص ۳۷۹

. نهج البلاغه، ترجمه: محمد دشتی، 1386، انتشارات الهادی حکمت، ۳۶۸

. این کلمات درر بار، از بین ده ها حدیث استخراج شده است که در فصل چهارم انشاء الله به تفصیل خواهد آمد.

. کلینی، محمد ابن یعقوب، 1413، الکافی، دار الکتب الاسلامیه،ج1، ص297

. شیخ مفید، محمدبن نعمان، 1413، الارشاد، کنگره شیخ مفید، ص89

. علامه مجلسی، محمد باقر ،1404، بحار الانوار، موسسه دارالوفاء، ج23، ص143

. حرعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، 1413، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ج 14، ص450

. همان

. محدث نوری، میرزا حسین، 1408، مستدرک الوسائل، موسسه آل البیت، ج17، ص388

. همان، ج28، ص39

. www.hawzah.net/fa/book/bookview/45270/24083

. احمدی، احمد،۱364، اصول و روش های تربیت در اسلام ، انتشارات واحد فوق برنامه بخش فرهنگی جهاد دانشگاهی ، ص ۱۴۳